Budowa Kolei Wschodniej, która miała połączyć Berlin ze wschodnimi prowincjami państwa – Królewcem i Kłajpedą, była przyczynkiem do powstania w Bydgoszczy węzła kolejowego. I tak w czerwcu 1848 roku parlament pruski uchwalił ustawę zatwierdzającą projekt budowy linii kolejowej Krzyż ? Piła ? Bydgoszcz ? Tczew. Samą budowę odcinka Krzyż ? Bydgoszcz rozpoczęto jednak trzy miesiące przed ostatecznym podjęciem decyzji przez parlament w czerwcu 1848 roku. Początkowo z Belina do pomocy w budowie przybyło 200 robotników, docelowo zaś na powstającym odcinku pracowało ich aż 1300, z czego ok. 450 było rdzennymi berlińczykami. W maju 1851 roku budowana trasa dotarła do Bydgoszczy ? wtedy właśnie zaczęto budowę bydgoskiego dworca.

Z okazji otwarcia nowo wybudowanego odcinka Kolei Wschodniej oraz budynku dworca odbyła się wielka uroczystość, na której obecny był sam król Prus Wilhelm IV. Przed udekorowanym budynkiem odbyło się widowisko dla mieszkańców, w którym wziął udział regionalny zespół ludowy z Kujaw i uświetnił otwarcie inwestycji występem artystycznym.

Pierwszy pociąg dostępny dla podróżnych ruszył z Bydgoszczy 27 lipca 1851 roku. Pokonał on odległość 30 km na trasie Bydgoszcz ? Nakło, a dotarcie do celu zajęło składowi dokładnie 50 minut. Już w sierpniu tego samego roku regularne kursy odbywał pociąg pospieszny kursujący do Berlina i z powrotem. Trasę z Bydgoszczy do stolicy Prus pokonywano w 12 godzin. W kolejnych latach 1851 i 1852 budowano dalszy odcinek Kolei Wschodniej, która miała prowadzić z Bydgoszczy przez Tczew do Gdańska. Trasę, która liczyła 162 km i umożliwiała bydgoszczanom połączenie z wybrzeżem morskim otwarto również w obecności króla pruskiego Wilhelma IV.

600 mm prześwitu torów

Liczba połączeń kolejowych i ich częstotliwość wzrastała w bardzo szybkim tempie, dlatego zaledwie po kilku latach od otwarcia dworca, konieczna była już jego rozbudowa. W 1861 roku do istniejącego wówczas gmachu dworca dobudowano potężne skrzydła zamkowe i w ten sposób powstał trójkondygnacyjny budynek, który w zupełności wystarczał ówczesnym potrzebom Bydgoskiego Węzła Kolejowego. Upiększono wówczas również przestrzeń przed samym dworcem ? między budynkiem, a ulicą Zygmunt Augusta założono tzw. skwer dworcowy, który ozdobiony był murkami, schodkami, płotkami i murowaną pergolą.

W tym samym roku, w którym zmodernizowano dworzec, rozpoczęto także realizację budowy Kolei Warszawsko-Bydgoskiej, która miała być pierwszym połączeniem północnych Niemiec z Rosją. Po stronie pruskiej pobudowano odcinek wiodący od Bydgoszczy przez Toruń do Otłoczyna, natomiast po stronie rosyjskiej trasa zaczynała się przy granicy i prowadziła przez Włocławek do Łowicza, gdzie łączyła się z Koleją Warszawsko-Wiedeńską. Od tego czasu Węzeł Kolejowy Bydgoszcz był jednym z ważniejszych na wschodzie Prus węzłem kolejowym i aż do roku 1877 jedynym połączeniem kolejowym ziem zaboru pruskiego i rosyjskiego.

W kolejnych latach otwierano nowe połączenia m. in do Poznania, Brodnicy i Żnina, prężnie rozwijała się także linia wąskotorowa, która cieszyła się dużą popularnością wśród podróżnych. W jej ramach składy jeździły do Koronowa, Włók i Maksymilianowa. Linie te należały do Bydgoskich Kolei Powiatowych, a sieć miała 256 kilometrów długości i swoim zasięgiem obejmowała głównie mniejsze miejscowości, jak wymienione już wyżej Koronowo czy Włóki. Obecnie kolej wąskotorowa, której prześwit torów wynosi 600 mm kursuje jedynie na krótkiej trasie turystycznej. Jeszcze zeszłego lata można było korzystać z Myślęcińskiej Kolei Parkowej, zbudowanej z elementów pozostałych po zlikwidowaniu Bydgoskich Kolei Dojazdowych ? dwie lokomotywy, wagony zamknięte i otwarte oraz wagony platformowe pozwalały na przejazd po krótkiej trasie i podróżowanie w taki sposób, jak ludzie korzystali z kolei ponad sto lat temu.

Pierwsze piętrowe wagony

Pasażerski ruch od czasu powstania Bydgoskiego Węzła Kolejowego do początku XX wieku wzrósł aż 16-krotnie. Przykładowo w 1888 roku na bydgoskim dworcu odprawiono 214 tysięcy podróżnych i przewieziono 147 tysięcy ton towarów. Ciekawostką jest też fakt, że ze względu na duże zainteresowanie podróżami koleją jeszcze w XIX wieku zaczęły dla wygody podróżnych kursować wagony piętrowe. Jeździły one na krótkich liniach rekreacyjnych Bydgoszcz ? Rynkowo i Bydgoszcz ? Chmielniki.

Dzięki doprowadzeniu kolei do miasta, Bydgoszcz zaczęła się intensywnie rozwijać. W pobliżu dworca już w 1851 roku postał Warsztat Naprawczy Kolei Wschodnich, który był największym przedsiębiorstwem w mieście (firma ta po przemianach politycznych i zmianie właścicieli funkcjonuje także dzisiaj jako Pojazdy Szynowe PESA). W latach 80. XIX wieku liczba pracowników wszystkich fabryk w Bydgoszczy sięgała tylko połowie osób zatrudnionych w warsztatach kolejowych. Ówcześnie zatrudniano tam nawet do 1500 osób i naprawiano dziennie do 80 parowozów.

W związku z rozwojem kolei i wzrostem ruchu pasażerskiego budynek dworca mimo, że raz już rozbudowany, przestał dobrze spełniać swoje zadania. W związku z tym w 1870 roku równolegle do istniejącego już budynku wybudowano klasyczny dworzec, w którym znalazło się miejsce na kasy biletowe, odprawę bagaży oraz wejścia do podziemnych przejść na poszczególne perony. Nowy dworzec nawiązywał wyglądem do starego, który tymczasem zamieniono na poczekalnię i restaurację, a na piętrach zlokalizowano biura administracyjne. Miała tam siedzibę Dyrekcja Kolei Wschodniej, czyli pierwszej państwowej dyrekcji kolei na świecie.

Najważniejsza inwestycja II RP

W okresie międzywojennym najważniejszą inwestycją była budowa magistrali węglowej, w której węzeł kolejowy w Bydgoszczy miał mieć kluczowe znaczenie. Budowa ta była również największym przedsięwzięciem komunikacyjnym II Rzeczypospolitej. W tym czasie rozbudowane połączenia z Berlinem straciły na popularności na rzecz rozwijających się tras w kierunkach południowych i do Gdańska. Inwestycja prowadzona początkowo wyłącznie przez Polskie Koleje Państwowe została dokończona przez prywatne Francusko-Polskie Towarzystwo Kolejowe. W związku z tym przedsięwzięciem w Bydgoszczy wybudowano dworzec Kapuściska Tranzytowe oraz sześć wiaduktów nad drogami i torami kolejowymi, usunięto także uciążliwy przejazd kolejowy przy ul. Gdańskiej.

Okres wojny i okupacji to czas, w którym bydgoscy kolejarze odegrali bardzo ważną rolę w obronie miasta ? nie dopuścili do wysadzenia mostu Królowej Jadwigi i mostów kolejowych oraz zniszczenia urządzeń kolejowych. Kolejarze zapobiegli także wywiezieniu zdemontowanych maszyn i urządzeń do III Rzeszy poprzez unieruchamianie pociągów z ich transportem. W 1946 roku w Bydgoskim Węźle Kolejowym przyjmowano 0,5 mln ton towarów, a zaledwie piętnaście lat później liczba ta sięgała już ponad czterech milionów ton. W 1970 roku odprawiono osiem milionów pasażerów z czego codziennie do pracy w Bydgoszczy dojeżdżało ok. 20 tysięcy osób, stale korzystając z usług PKP. Pod koniec lat 60. XX wieku przebudowano także budynek dworca nadając mu współczesną formę. Zniknęła wówczas wieża zegarowa wraz ze stromym dachem budynku, przeszklono także elewację frontową. Zlikwidowano również zieleniec przed dworcem, a w jego miejscu utworzono parking dla samochodów i autobusów. Również w tamtych latach dokonano elektryfikacji magistrali węglowej na całej długości.

Bydgoski Węzeł Kolejowy to nie tylko jeden z większych polskich węzłów komunikacyjnych, ale także miejsce z bogatą historią. To tutaj swoją siedzibę miała pierwsza na świecie Dyrekcja Kolei Państwowych, tutaj działały i działają do dziś jedne z największych polskich warsztaty kolejowe. W Bydgoszczy także zachowały się najstarsze w Polsce kolejowe mosty (zlokalizowane na Brdzie w dzielnicy Okole). W bydgoskiej siedzibie PKP funkcjonuje również nieprzerwanie od 1920 roku Centralne Biuro Rozrachunków Zagranicznych.

Obecnie Bydgoski Węzeł Kolejowy tworzą trzy linie kolejowe znaczenia państwowego oraz trzy linie lokalne. Większość z nich wymaga natychmiastowych modernizacji. W pierwszej kolejności mają być odnowione linie do Trójmiasta i Torunia ? Bydgoszcz z Toruniem połączy linia szybkiej kolei miejskiej pod nazwą BiT City, na której docelowa prędkość ma wynieść 160 km/h.

Cały artykuł w: Ilustrowanym Kurierze Polskim

Zdjęcia z: Wikipedia