Przed wojną w Bydgoszczy było wiele cmentarzy. Swoje nekropolie mieli katolicy, ewangelicy, żydzi. Część cmentarzy było mieszanych. W trakcie wojny, już pierwszej zimy 1939/40 Niemcy zburzyli cmentarz żydowski na Wzgórzu Dąbrowskiego. Poważnie został zniszczony też cmentarz Starofarny i wiele mniejszych nekropolii. Po wojnie Polacy odwdzięczyli się zburzeniem cmentarza ewangelickiego przy ul. Jagiellońskiej. Mimo tych nieciekawych losów, dzisiaj w Bydgoszczy jest 13 zabytkowych cmentarzy.

Najstarszym, bo założonym w 1809 roku jest cmentarz Starofarny. Dwa lata później magistrat wydał zakaz pochówków na cmentarzach przykościelnych, co spowodowało, że prawie wszystkie katolickie pogrzeby odbywały się właśnie tutaj. W trakcie zaborów rzekomo w niektórych grobowcach zbierali się spiskowcy, magazynowano broń i dokumenty. Na pewno zaś cmentarz był areną wystąpień i demonstracji patriotycznych. W okresie międzywojennym bydgoszczanie zadbali o restaurację cmentarza – odnowiono wiele grobów, niektóre na koszt miasta. Dla hitlerowców Starofarny był zadrą – po wprowadzeniu prawa nakazującego usuwania polskich napisów z grobów, wiele mogił zostało zniszczonych. Oficjalnie i nieodwołalnie cmentarz został zamknięty dla nowych pochówków w lipcu 1964 roku.

Młodszym, bo nieco ponad stuletnim cmentarzem jest Nowofarny. Założony przez księdza Ryszarda Markwarta cmentarz jest dzisiaj uznawany przez wielu bydgoszczan za najpiękniejszy, a na pewno najbardziej ciekawy. Ułożony na planie prostokąta z kościołem w centralnym punkcie jest wymarzonym miejscem do jesiennych spacerów. Widać tutaj historię ostatniego stulecia jak w soczewce. Znajdziemy tu groby zasłużonych przedwojennych bydgoszczan, piękne kaplice nagrobkowe i pomniki. Ale świadectwem swoich czasów są także groby żołnierzy poległych w wojnie z 1920 roku, milicjantów poległych w starciach z akowcami po 1945 roku, ofiar II wojny światowej.

Warto odwiedzić także bardzo ciekawy cmentarz przy ul. Kcyńskiej. Założony ok. 1892 roku jest najbardziej wyrazistym świadkiem bydgoskiej historii. Leżą tutaj polscy żołnierze polegli w II wojnie światowej, rozstrzelani w latach 1945-49 żołnierze Armii Krajowej, blisko sto żydówek ekshumowanych na terenie obozu w Małkach, ale i wielu żołnierzy Armii Czerwonej poległych w czasie obu wojen światowych. To piękny i bardzo wzruszający cmentarz, który warto odwiedzić.

Cmentarz przy ul. Chojnickiej został założony ok. 1930 roku. Zabytkowa jest środkowa, najstarsza część nekropolii. Najstarszy nagrobek pochodzi z 1931 roku. Leżą tutaj m.in. ofiary obozów koncentracyjnych.

Świadectwem wielonarodowościowego charakteru Bydgoszczy jest cmentarz przy ul. Toruńskiej. Najstarszym świadectwem jest pochodzący z 1895 roku nagrobek pisany po niemiecku, ale z polskobrzmiącym nazwiskiem Anna Kurczewski.

Nekropolią o charakterze pomnika jest cmentarz Bohaterów Bydgoszczy na Wzgórzu Wolności. Leżą tutaj ofiary II wojny światowej – Polacy, Żydzi, Rosjanie. Są to głównie ekshumowani z Doliny Śmierci, Miedzynia, Lasku Kujawskiego, Trzemeszna, Augustowa. Bardzo wiele grobów jest oznaczonych jako mogiły nieznanych osób. Tutaj też znajduje się symboliczny grób prezydenta Leona Barciszewskiego.

Przedwojenny, z 1934 roku jest cmentarz przy ul. Piastowej w Starym Fordonie. Bardzo ciekawy jest tutaj drewniany krzyż datowany na 1934 r. i rok starsza kaplica.

Cmentarz ewangelicko-augsburski przy ul. Zaświat (tuż obok cmentarza Nowofarnego) jest jedynym ocalałym z powojennego szaleństwa cmentarzem ewangelickim w Bydgoszczy. Według niektórych źródeł (np. “Zabytkowe cmentarze. Woj. Bydgoskie” Olgi Romanowskiej-Grabowskiej) został założony w 1910 roku. Jednak wiele nagrobków jest datowanych dużo wcześniej. Być może były one tutaj przewożone z likwidowanych cmentarzy?

Bodaj najmniejszą zabytkową nekropolią w Bydgoszczy jest zajmujący zaledwie 0,3 hektara cmentarz przy ul. Cechowej w Starym Fordonie. Założony pod koniec XVIII wieku cmentarz katolicki graniczy dzisiaj z parkiem, gdzie był przed wojną cmentarz ewangelicki. Bardzo ciekawy jest pochodzący z 1839 roku żeliwny krzyż i wiele przedwojennych nagrobków.

W 1925 roku został założony cmentarz przy ul. Kaplicznej. Na terenie nekropolii znajduje się pochodzący z roku założenia cmentarza kościół i kilka przedwojennych nagrobków.

Ciekawostką wpisaną do rejestru zabytków jest cmentarz żołnierzy radzieckich przy ul. Artyleryjskiej. Wszechobecne czerwone gwiazdy zamiast symboli religijnych sprawiają ponure wrażenie. Większość żołnierzy jest pochowana jako “nieznani”.

Z lat 20. pochodzi cmentarz przy ul. Ludwikowo. Tutaj zabytkowa jest tylko najstarsza, południowa część cmentarza.

Cmentarz na Bielawach, graniczący z ul. Wyszyńskiego i Pułaskiego, został założony w 1924 roku. Ochroną konserwatorską objęto jedynie główną aleję i wybrane nagrobki.

Więcej informacji: na stronie autora.